Estetik Kavramının Ardındaki İlke ve Kaygılar Nedir?

Şöyle bir düşündüğümüzde estetik, kavramsal olarak bizim için nedir? Çekici, kendine has, kalıplaşmış normlar, bayağı, köhne? 

Estetik kavramını genel bir tanımından daha ileriye götürmek son derece zordur. Çünkü güzel ve çirkin gibi terimler, kapsamları bakımından çok geniş ve öznel değerlendirilmektedir. Hemen hemen her şey birileri tarafından güzel olarak görülebilir. Bununla birlikte alışılmışın dışındaki bir kültürde güzel, sanılanın aksine hoş görülmeyebilir. 

Dahası, filozofların güzel ve çirkin terimlerine yaptığı vurgu, bunların ne sanatın tartışılmasında ne de bize çekici gelenin tanımlanmasında pek açıklayıcı değildir. Çünkü yine bu noktada sınıfsal ayrımlar ve ideolojik kesimler devreye girer. Bu nedenle estetik kavramların incelenmesi daha geniş bir alana yayılmalıdır. Peki bir insan, güzellik ve beğeni gibi fikirleri anlamak için neyi incelemelidir? Bunu 3 başlık altında inceleyebiliriz.

Eleştiri dili analizi

Estetikle ilgili olsun veya olmasın yapılan çalışmaların her zaman ikili bir amacı vardır. 

1. Yapan kişi eseri nasıl tanımlamıştır ve bunu neye göre gerekçelendirmiştir?
2. Eseri görüş alanına alan insan çalışmayı nasıl yorumlamıştır ve bunu neye göre gerekçelendirmiştir? 

Topluma sunulan her eser, alıcısını estetik kavramlar arasında bir ayrım yapmaya yönlendirir. Eserin yaratıcısı da alıcısı da sunulan nitelikleri inceleyerek, onlara yönelik farklı insan tutumlarını analiz eder. Her iki taraf da temsil, ifade, biçim, üslup ve duygusallık gibi kavramlara odaklanma eğilimindedirler.

Geçmiş tecrübelerden elde edilenler

İçselleştirebildiğimiz her şey yola bizimle devam eder. Bağlantı kuramadıklarımız bir kenarda kalır. Böylece, modern estetiğin “bana hitap ediyorsa önemserim” gerçeği hayatlarımıza dahil olur. Buradan yola çıkarak nesnelere karşı belirli bir duruş sergileriz. Onları bilimsel ilgilerimizden ve pratik kaygılarımızdan ayırırız. Bu nedenle, estetik alemin anahtarı, herhangi bir nesneye karşı üstlenebileceğimiz ve birçok karşıt yolla ifade edebileceğimiz "çıkarsız" tutumda yatmaktadır.

Kendiliğindenlik 

Estetiğe üçüncü bir yaklaşım, sanat üzerine bu tür detay bir yoğunlaşmayı gerektirmez. Sanatı, estetik değerin birden fazla tezahürü olarak görür. Hatta belki nispeten önemsiz bir tezahürü olarak bile görür. Estetiğin ilk kaygısının, estetik deneyimin nesnelerini incelemek ve onlarda dünyanın gerçek ayırt edici özelliklerini bulmak olduğuna inanabilir. Bununla birlikte, estetik nesnelerin alanını sınırlamadığımız sürece, benzer bir ilgi uyandırmanın ötesinde önemli bir ortak noktaları olduğunu iddia etmek zor olabilir. Bu, her şeyden önce estetiğe ikinci yaklaşımı benimsemeye mecbur olmamız gerektiği anlamına gelir. 

Muhatabımız kim? 

Bu üç yaklaşım başta ele aldığımız sınıfsal ayrımlar ve ideolojik kesimler özelinde uyumsuz sonuçlara yol açabilir. Buna alternatif olarak uyum içinde de olabilirler.

Bununla birlikte, hangi yaklaşımı benimsersek benimseyelim estetiğin gidişatının bağlı olduğu çok kritik bir muhatap vardır: Alıcı kimdir? Yalnızca belirli türden varlıkların estetik ilgileri ve estetik deneyimleri vardır. Bunlar sanat üretir ve takdir ederler; güzellik, ifade ve biçim gibi kavramları kullanırlar. Bu varlıkların bu aleme erişmelerini sağlayan şey nedir? Bu soru en az Platon kadar eskidir. Ancak yine bu sorunun çok bilindik modern bir açıklaması vardır. Muhakeme yeteneği ve estetik yetisi en çok gelişmiş canlı “insan”  muhatabımız olacaktır.